پیام رسان تلگرامی اخبار زرتشتیان جهان پژوهشی دربارهٔ جایگاه هوم در فرهنگ و آیین زرتشتی انجام داده است که بسیارجالب است.
این پژوهش بی کم و کاست در پایین در اختیار خوانندگان قرار گرفته است.
هوم از شناخته‌شده‌ترین گیاهان آیینی در متون ایران باستان است، اما اهمیت آن تنها به یک گیاه محدود نمی‌شود. بلکه در اوستا، «هوم» هم نام یک گیاه آیینی و هم نام یک ایزد ستوده شده است. همین دو کاربرد، هوم را به یکی از موضوعات مهم در شناخت دین و فرهنگ ایران باستان تبدیل کرده است.
هوم در اوستا
مهم‌ترین بخش اوستا درباره‌ی هوم، بخش‌های یسناهای ۹ تا ۱۱ است که به نام هوم‌یشت شناخته می‌شود. هوم‌یشت در واقع یشت مستقلی نیست، بلکه بخشی از یسنا است.
در یسنا ۹، هوم به صورت شخصیتی ایزدی ظاهر می‌شود و زرتشت با او گفت‌وگو می‌کند. در این بخش، از ویژگی‌ها و توانایی‌های هوم و کسانی که در آیین هوم نقش داشته‌اند سخن گفته می‌شود. همچنین هوم با مفاهیمی مانند توان‌بخشی، تندرستی، پیروزی و فرزندآوری نیز ارتباط یافته است.
هوم؛ گیاه و ایزد
یکی از نکات مهم درژوهش درباره گیاه هوم این است که باید میان گیاه هوم و هوم در جایگاه ایزدی تفاوت گذاشت. گیاه هوم در آیین دینی مورد استفاده قرار می‌گرفته و از آن عصاره‌ای آیینی تهیه می‌شده است. هوم در جایگاه ایزدی، در متون اوستایی ستوده می‌شود و با گیاه و آیین هوم ارتباط دارد.
بنابراین، هنگامی که در متون اوستایی از هوم سخن گفته می‌شود، باید با توجه به متن تشخیص داد که منظور گیاه، عصارهٔ آیینی یا هوم در جایگاه ایزدی است.
هوم‌یشت؛ گفت‌وگوی زرتشت و هوم
در آغاز هوم‌یشت، زرتشت هوم را می‌بیند و با او گفت‌وگو می‌کند. هوم از کسانی یاد می‌کند که پیش از زرتشت آیین مربوط به او را به جا آورده‌اند.
این بخش از اوستا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علاوه بر معرفی جایگاه هوم، تصویری از سنت آیینی هوم در متون اوستایی به دست می‌دهد.
آیا زرتشتیان هوم را می‌پرستیدند؟
در اینجا باید میان ستایش یک ایزد و پرستش اهورامزدا به عنوان آفریدگار برتر تفاوت گذاشت. در زبان فارسی امروز، عبارت «پرستندگان هوم» ممکن است این تصور را ایجاد کند که هوم جایگاه اهورامزدا را داشته است؛ در حالی که چنین برداشتی درست نیست. بلکه بهتر است گفته شود: «کسانی که هوم را می‌ستایند یا آیین هوم را به جا می‌آورند.» هوم در سنت اوستایی ایزدی شایستهٔ ستایش است، اما اهورامزدا آفریدگار و برترین سرچشمهٔ نیکی و راستی است.
هوم در آیین یسنا
هوم در آیین یسنا نیز جایگاهی مهم دارد. در این آیین، گیاه هوم آماده و عصارهٔ آن برای کاربرد آیینی فراهم می‌شود. این عصاره در سنت زرتشتی پاراهوم نامیده می‌شود و آماده‌سازی آن بخشی از آیین‌های دینی است. بنابراین هوم تنها موضوعی اسطوره‌ای در اوستا نیست، بلکه در سنت آیینی زرتشتی نیز جایگاه خود را حفظ کرده است.
هوم چه گیاهی بوده است؟
یکی از پرسش‌های دشوار در پژوهش‌های ایران‌شناسی این است که هوم اوستایی دقیقاً کدام گیاه بوده است؟
در طول زمان، گیاهان مختلفی برای شناسایی هوم پیشنهاد شده‌اند. یکی از پیشنهادهای مشهور، گیاه اِفِدرا (Ephedra) است که در نواحی کوهستانی ایران و آسیای مرکزی می‌روید؛ اما شناسایی قطعی هوم با یک گونهٔ گیاهی مشخص هنوز موضوع بحث پژوهشگران است.
ازاین‌رو بهتر است در نوشته‌های عمومی با اطمینان نگوییم «هوم همان اِفدراست»، بلکه بگوییم: «اِفِدرا یکی از مهم‌ترین گزینه‌های پیشنهادی برای شناسایی هوم است.»
هوم و سومه؛ دو سنت، یک پیوند کهن
هوم ایرانی و سومه (Soma) در سنت ودایی هند یکی نیستند. هر یک در سنت دینی خود جایگاه مستقل دارند و نباید آنها را یک گیاه یا یک آیین دانست.
با این حال، از نظر زبان‌شناختی و برخی ویژگی‌های آیینی، میان هوم و سومه شباهت‌هایی وجود دارد. این دو واژه و برخی عناصر مربوط به آنها به یک سنت مشترک هند و ایرانی پیوند داده می‌شوند.
هر دو سنت، گیاه یا ماده‌ای آیینی و عصاره‌ای دارند که در آیین دینی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ اما این شباهت به معنای یکی بودن هوم و سومه نیست.
همچنین از این پیوند زبان‌شناختی و آیینی نمی‌توان نتیجه گرفت که آیین هوم، به همان شکلی که در اوستا شناخته می‌شود، حتماً پیش از زرتشت وجود داشته است.
آنچه با احتیاط می‌توان گفت این است که برخی ریشه‌های زبانی و عناصر آیینی مشترک هوم و سومه احتمالاً به دوره‌ای بسیار کهن از فرهنگ هند و ایرانی بازمی‌گردند؛ اما تاریخ دقیق شکل‌گیری آیین هوم در سنت زرتشتی را نمی‌توان تنها بر اساس این شباهت تعیین کرد.
هوم؛ پیوند طبیعت و آیین
اهمیت هوم تنها در یک گیاه یا یک عصارهٔ آیینی خلاصه نمی‌شود. هوم نمونه‌ای روشن از پیوند طبیعت، آیین، اسطوره و جهان‌بینی در فرهنگ ایران باستان است.
گیاهی از جهان طبیعت وارد آیین می‌شود، در سنت دینی جایگاهی ایزدی پیدا می‌کند و در متون اوستایی دربارهٔ آن سخن گفته می‌شود. از همین رو، مطالعهٔ هوم می‌تواند بخشی از شناخت ما از رابطهٔ انسان ایرانی با طبیعت و جهان مینوی در دوران باستان باشد.
جمع‌بندی
هوم در سنت اوستایی هم یک گیاه آیینی و هم یک ایزد ستوده است. هوم‌یشت، یعنی یسناهای ۹ تا ۱۱، مهم‌ترین متن اوستایی دربارهٔ آن است. هوم با مفاهیمی مانند توان‌بخشی، تندرستی، پیروزی و فرزندآوری پیوند دارد و در آیین یسنا نیز جایگاهی مهم دارد.
هوم و سومه یکی نیستند؛ اما میان آنها از نظر زبان‌شناختی و برخی ویژگی‌های آیینی، پیوندهایی با سنت مشترک هند و ایرانی دیده می‌شود. این پیوند، به خودی خود، اثبات‌کنندهٔ پیشازرتشتی بودن آیین هوم به شکل اوستایی آن نیست.
همچنین دربارهٔ شناسایی گیاه هوم با یک گونهٔ امروزی، هنوز اتفاق نظر قطعی وجود ندارد و اِفدرا تنها یکی از مهم‌ترین پیشنهادهای پژوهشی است.
از این رو، هوم همچنان یکی از موضوعات مهم و جذاب در مطالعهٔ اوستا، آیین زرتشتی و میراث مشترک فرهنگی ایران و هند باستان به شمار می‌آید.
منابع پژوهشی
اوستا، یسنا ۹ تا ۱۱، هوم‌یشت
Encyclopaedia Iranica، مدخل Haoma
Encyclopaedia Iranica، مدخل Hōm Yašt
Encyclopaedia Iranica، مدخل Yasna
Mary Boyce، پژوهش‌های مربوط به دین و آیین‌های ایران باستان
پژوهش‌های تطبیقی دربارهٔ Haoma و Soma در سنت هند و ایرانی
برگرفته از https://t.me/newswz
