در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز، جایی که کوه‌های سر به فلک کشیده بر دره‌های سرسبز رودبار قصران سایه افکنده‌اند، بقایای یکی از کهن‌ترین یادگارهای روزگار ساسانی دیده می‌شود؛ بنایی که امروزه بانام «آتشکده قصران» یا «آتشگاه قصران» شناخته می‌شود و در منابع تاریخی از آن بانام‌های «قصر دختر» و «قلعه دختر» نیز یادشده است. منظور از آن شاید این باشد كه این محل پرستشگاه آناهیتا بوده است.
دانستنی:
- دوره ساخت: اوایل دوره ساسانی (احتمالاً سده سوم میلادی)
- موقعیت: ارتفاعات میان آهار و شهرستانک، رودبار قصران
- نام‌های دیگر: آتشگاه قصران، قصر دختر، قلعه دختر
- ویژگی معماری: سنگ و ملات گچ، احتمالاً بنایی دوطبقه
- اهمیت: یکی از کهن‌ترین نیایشگاه‌های شناخته‌شده منطقه قصران
این آتشگاه بر فراز ارتفاعات میان روستاهای آهار و شهرستانک قرارگرفته است. این آتشكده در پهنه‌ای به مساحت صد و ده متر بناشده است و ظاهراً دوطبقه بوده است. این آدران یکی از آتشگاه‌های گستره تهران است به روزگار ساسانی و بر فراز قله‌ای با بیش از سه هزار متر ارتفاع از سطح دریا در غرب آبادی شکراب و شرق شهرستانک و شمال توچال واقع بوده که اکنون آثار خراب‌شده بقای آن در محل باقی است. این آتشگاه یا آدران جایگاهی است که از یک‌سو بر مسیرهای کهن قصران اشراف دارد و از سوی دیگر چشم‌اندازی گسترده به کوهستان‌های البرز، دره‌های اوشان، ایگل، میگون و آهار ارائه می‌دهد. انتخاب چنین مکانی برای ساخت یک نیایشگاه، با سنت دیرینه ایرانیان در برپایی مکان‌های مقدس بر بلندی‌ها هماهنگ است.
به روزگار آبادانی آدران قصران، روحانیون خدمتگزار آن در آبادی شکراب سکنی داشتند، یعنی این آبادی <آدریان> آدران قصران بوده است.
بر پایه بررسی‌های باستان‌شناسی، این بنا به‌احتمال فراوان در آغاز دوره ساسانی، در حدود سده سوم میلادی، ساخته‌شده است. معماری آن با استفاده از سنگ و ملات گچ، از ویژگی‌های شناخته‌شده معماری ساسانی پیروی می‌کند و شواهد موجود نشان می‌دهد که ساختمان اصلی دست‌کم دوطبقه داشته است. هرچند امروز تنها بخش‌هایی از دیوارها و فضای داخلی آن باقی‌مانده، همین بقایا نیز ارزش تاریخی و معماری فراوانی دارند.
در آیین زرتشتی، آتش نماد «روشنایی، راستی، پاکی و فروغ اهورامزدا» است و هرگز موضوع پرستش نبوده است. زرتشتیان در برابر آتش، خداوند یکتا، اهورامزدا را می‌ستایند و آتش را نمادی از حضور نور و حقیقت می‌دانند. از همین رو، آتشکده‌ها همواره جایگاهی برای نیایش، اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک بوده‌اند.
برخی پژوهشگران، ازجمله زنده‌یاد دکتر حسین کریمان در کتاب «قصران (کوهسران)»، احتمال داده‌اند که این آتشگاه با نیایشگاه آناهیتا، ایزد بانوی آب و پاکی، نیز ارتباط داشته باشد و به همین دلیل نام «قصر دختر» بر آن نهاده شده باشد. بااین‌حال، این دیدگاه همچنان در حوزه پژوهش قرار دارد و برای اثبات قطعی آن شواهد بیشتری لازم است.
آتشکده قصران تنها یک بنای سنگی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه تاریخی ایران و نشانی از گسترش فرهنگ و تمدن زرتشتی در دامنه‌های البرز است. این اثر گواه آن است که منطقه قصران در روزگار ساسانی از اهمیت مذهبی، فرهنگی و راهبردی برخوردار بوده و نیایشگاه‌های آن نقشی مهم در زندگی مردمان آن روزگار ایفا می‌کرده‌اند.
امروز، باوجود گذشت نزدیک به هفده سده از ساخت این بنا، بقایای آتشکده همچنان بر فراز کوه استوار مانده و روایتگر بخشی از تاریخ ایران‌زمین است. حفظ و معرفی این یادگار ارزشمند، نه‌تنها پاسداشت میراث فرهنگی کشور، بلکه ادای احترام به بخشی از هویت و فرهنگ ایرانی و زرتشتی است؛ هویتی که پیام آن، همچنان پس از قرن‌ها، بر پایه راستی، خرد و روشنایی استوار است.
اکنون بسیاری از کوهنوردانی که با قلل مختلف شمیران آشنایی دارند آدران قصران را بانام <قلعه دختر> که در شمال قله توچال قرار دارد می‌شناسند، حال‌آنکه تمامی نام‌های یادشده را در متون قدیم و نوشته‌های جدید می‌توان یافت. قلعه دختر در انتهای راه آسفالته‌ای است که از راه تهران فَشم جداشده و با گذشتن از اوشان، ماهیچال، باغ گل، ایگل، آهار و شکراب به گردند شهرستانک و قلعه دختر می‌رسد.
قلعه دختر در عصر ساسانی و به‌فرمان اردشیر و به نام ناهید ایزد دختر زردشتی بناشده است. ساختمان آن را دوطبقه و از سنگ و کلوخ ساخته‌اند که در آن تزئینات گچ‌بری نیز به‌کاررفته است. آنچه اکنون از آن بنا دیده می‌شود بقایای دو تالار و یک دالان از طبقه اول است. طول تالارها چهار متر و ۶۰ سانتیمتر و عرض تالار غربی سه متر و ۱۵ سانتیمتر و عرض تالار شرقی دو متر و ۶۰ سانتیمتر است. پهنه‌ای که آتشگاه روی آن ساخته‌شده به شکل مربعی است که اضلاع آن هر یک حدود ۱۰ متر و شیب آن از جنوب به شمال قریب به ۸۰/۱ متر است که از مصالح فشرده سنگ و ملات گچ شیب را پرکرده‌اند. ابعاد کل این بنای مربع شکل ۱۰ متر و ۹۵ سانتیمتر در ۹ متر و ۹۰ سانتیمتر است.
* آدران، آدُران (: آذران) عنوان آتشکده‌ها یا معابد کوچک محلی و روستاهای بیش از دَه خانوار زرتشتیان. آتش آدران پیوسته روشن نبود و فقط در مراسم آیینی افروخته می‌شد. در قدیم آتش آدران به نشانۀ پیوند چهار طبقه اجتماعیِ آثرونان (روحانیان)، ارتشتاران، کشاورزان و پیشه‌وران بود و از چهار آتشی که هرکدام سه بار تطهیر می‌شدند فراهم می‌آمد. آیین تخت‌نشین این آتش، در مقایسه با آتش بهرام، از تشریفات و شکوه کمتری برخوردار بود. هرچند سال یک‌بار با آتش بهرام تطهیر می‌شد.
برگرفته از:
هوش مصنوعی (عکس نیز برگرفته از هوش مصنوعی است)
تارنمای کویرها و بیابان‌های ایران
