نقش کتابخانه‌های زرتشتی در نگاهداشت نسخه‌های اوستایی و پهلوی بر همگان به‌ویژه جویندگان دین زرتشتی مشخص است. در این نوشتار به شناسایی دو کتابخانه زرتشتیان در هند خواهیم پرداخت.
مقدمه
بخش بزرگی ازآنچه امروز از میراث مکتوب زرتشتی، زبان اوستایی و متون پهلوی در اختیار پژوهشگران جهان است، به سبب کوشش چندین نسل از پارسیان هند حفظ شده است.
پس از مهاجرت زرتشتیان ایران به هند، نسخه‌های خطی، دانش موبدان و سنت آموزش دینی در میان جامعه پارسی ادامه یافت. کتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی به‌تدریج به مراکزی تبدیل شدند که نه‌تنها محل نگهداری کتاب، بلکه پایگاه پژوهش و ایران‌شناسی بودند.
کتابخانه کاما K. R. Cama Oriental Institute
- R. Cama Oriental Institute یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز مطالعات شرقی در هند است.
این مرکز در ادامه سنت علمی پارسیان هند شکل گرفت و هدف آن حفظ و مطالعه زبان‌ها و متون شرقی، به‌ویژه متون مرتبط با ایران باستان و زرتشتی بود. موسسه شرق‌شناسی کاما (به انگلیسی: Cama Oriental Institute) یک کتابخانه بزرگ از نسخه‌های خطی و چاپی کهن به زبان‌های مختلف دنیاست که به خاطر یادبود رستم جی کاما، از پارسیان برجسته هند نام‌گذاری شده است.
رستم جی کاما (نگارهٔ بالا – ۱۹۱۱)
مؤسسه شرقی کی. آر. کاما در سال ۱۹۱۶ به یاد خرشدجی رستمجی کاما، محقق، مصلح اجتماعی و معلم پارسی که در سال ۱۹۰۹ درگذشت، تأسیس شد. هدف این مؤسسه ترویج مطالعه دین، تاریخ و فرهنگ خاور نزدیک و آسیا، با تمرکز ویژه بر ایران است.
این کتابخانه در طبقه دوم مؤسسه واقع شده است و شامل مجموعه بزرگی از نشریات و نسخه‌های خطی مرتبط با مطالعات ایران است. مجموعه اصلی شامل کتابخانه خصوصی کی. آر. کاما بود. این مجموعه بعداً با مجموعه ملا فیروز و همچنین مجموعه‌های دیگر اعضای جامعه پارسی تکمیل شد.
این کتابخانه تقریباً ۲۰۰۰۰ کتاب در زمینه دین، فلسفه، تاریخ، جغرافیا، زبان، ادبیات، هنر و باستان‌شناسی و همچنین نزدیک به ۲۰۰۰ نسخه خطی به زبان‌های اوستایی، فارسی میانه، پازند، فارسی، عربی، ترکی، گجراتی، اردو و پنجابی دارد و ۲۵ هزار جلد کتاب چاپی به زبان‌های مختلف دنیا وجود دارد که ۲۰۰۰ جلد آنها فارسی است.
این کتابخانه اگرچه برای کسانی که به‌طورکلی درباره ایران و هند مطالعه می‌کنند ارزشمند است، اما به‌ویژه برای محققان زرتشتی اهمیت دارد، زیرا بزرگ‌ترین مجموعه نسخه‌های خطی زرتشتی جهان را در خود جای‌داده است.
اهمیت علمی
اهمیت این مرکز در چند زمینه است:
– نگهداری نسخه‌های خطی اوستایی و پهلوی؛
– پشتیبانی از پژوهش‌های ایران‌شناسی؛
– انتشار آثار علمی؛
– ایجاد ارتباط میان موبدان پارسی و پژوهشگران دانشگاهی.
مجله علمی این مؤسسه نیز از نشریات مهم در زمینه مطالعات زرتشتی و ایران باستان به شمار می‌رود.
کتابخانه مهرجی رانا Meherjirana Library
Meherjirana Library از مهم‌ترین گنجینه‌های نسخه‌های خطی زرتشتی در هند است. این کتابخانه در شهر نوساری، یکی از مراکز تاریخی پارسیان، قرار دارد.
اولین دستور مهرجی رانا که گاهی به نام ماهیار رانا نیز شناخته می‌شود، رهبر معنوی جامعه پارسیان در هند قرن شانزدهم بود. جامعه پارسیان او را فردی با «دانش و قدرت معنوی گسترده» می‌دانست.
کتابخانه اول دستور مهرجیرانا در نوساری، محل نگهداری یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های کتاب‌ها و نسخه‌های خطی مربوط به دین زرتشتی در جهان است. این کتابخانه در سال ۱۸۷۲ به‌عنوان دومین کتابخانه پارسی که برای عموم در هند باز است، تأسیس شد. این کتابخانه به نام یک کاهن اعظم زرتشتی معروف قرن شانزدهم، دستور مهرجیرانا، نام‌گذاری شده است که گفته می‌شود از دربار اکبر امپراتور مغول بازدید کرده و بعداً به‌عنوان رهبر یکی از پنج فرقه کاهنان زرتشتی در هند انتخاب‌شده است. این مقام تا به امروز در اختیار خانواده مهرجیرانا باقی‌مانده است.
هسته اصلی کتابخانه اصلی از سوی مجموعه گسترده نسخه‌های خطی خانواده مهرجیرانا تشکیل شده بود. این مجموعه بعداً با مجموعه‌های کوچک‌تر اهدایی خانواده‌ها و محققان مختلف پارسی تکمیل شد. با افزایش منابع کتابخانه، ساختمان اصلی بسیار کوچک تلقی شد و در سال ۱۹۰۶ کتابخانه به ساختمان فعلی منتقل شد. مجموعه کتابخانه شامل یک اتاق مطالعه، سالن کنفرانس، آپارتمان‌هایی برای محققان مهمان و یک آزمایشگاه برای نگهداری مجموعه‌های کتابخانه است.
مجموعه نسخ خطی شامل بیش از ۶۰۰ نسخه خطی به تمام زبان‌های اصلی زرتشتی، ازجمله اوستایی، پهلوی، پازند، سانسکریت، فارسی و گجراتی است. این کتابخانه همچنین تقریباً ۵۰۰۰۰ اثر چاپی به زبان‌های مختلف را در خود جای‌داده است.
ارزش نسخه‌ها
در این مجموعه، نسخه‌هایی نگهداری می‌شود که شامل:
– اوستا؛
– متون پهلوی؛
– نیایش‌ها و متون آیینی؛
– دست‌نوشته‌های تاریخی جامعه پارسی
اهمیت این کتابخانه در این است که بسیاری از نسخه‌ها، تنها شاهدهای باقی‌مانده از یک سنت نوشتاری هستند.
کتابخانه‌ها و مجموعه‌های انجمن‌های پارسی افزون بر مراکز بزرگ، انجمن‌ها و نهادهای اجتماعی پارسیان نیز در حفظ کتاب‌ها نقش داشتند.
این مجموعه‌ها معمولاً شامل:
– کتاب‌های چاپی قدیمی؛
– نسخه‌های خانوادگی؛
– اسناد اجتماعی؛
– نامه‌های موبدان؛
– و مدارک تاریخی جامعه زرتشتی
چرا هند به مرکز حفظ متون پهلوی تبدیل شد؟ چند عامل در این موضوع نقش داشت:
۱. تداوم سنت موبدی، خاندان‌های موبدی پارسی دانش خواندن و نگهداری متون را نسل به نسل منتقل کردند.
۲. امکانات چاپ، بمبئی در سده نوزدهم دارای چاپخانه‌ها و امکاناتی بود که امکان انتشار متون دشوار پهلوی را فراهم می‌کرد.
۳. ارتباط با ایران‌شناسان جهان، پژوهشگران اروپایی برای دسترسی به نسخه‌ها و دانش سنتی زرتشتی، با موبدان و مراکز پارسی هند همکاری می‌کردند.
نقش کتابخانه‌ها در ایران‌شناسی نوین
این کتابخانه‌ها فقط انبار کتاب نبودند؛ آنها محل شکل‌گیری پژوهش بودند.
از طریق همین مجموعه‌ها:
– نسخه‌ها در اختیار مصححان قرار گرفتند؛
– ترجمه‌های انگلیسی انجام شد؛
– متون پهلوی وارد دانشگاه‌های جهان شدند؛
– و تاریخ ایران پیش از اسلام بهتر شناخته شد.
نتیجه پژوهشی
اگر کوشش کتابخانه‌ها و نگهبانان نسخه‌های پارسی نبود، بخش بزرگی از میراث نوشتاری زرتشتی امروز در دسترس پژوهشگران نبود.
کتابخانه‌های پارسیان هند را باید نه‌فقط محل نگهداری کتاب، بلکه حلقه‌ای میان موبدان گذشته، پژوهشگران امروز و نسل‌های آینده دانست.
منابع پیشنهادی برای ادامه پژوهش
– فهرست نسخه‌های خطی مؤسسات پارسی هند
– نشریات مؤسسات ایران‌شناسی بمبئی
– مطالعات نسخه‌شناسی اوستایی و پهلوی
برگرفته از تلگرام اخبار زرتشتیان جهان، ویکی‌پدیا، تارنمای زرتشتیان و تارنمای ارشیف
