کارخانه نوشابه یک ایرانی زردتشتی بنام «اردشیر خداداد ایرانی» در شهر «پون» هند تاسیس شده که هنوز هم پابرجاست.
دکتر رهام نوشیروانی، مهندس رامتین هوشنگی، پژوهشگران زرتشتی، در جدیدترین نوشتار خود به سراغ برند آردیز (Ardy’s) رفتند، برندی ماندگار در صنعت نوشابه‌های گازدار قاره آسیا، بخش نخست این مقاله را در ادامه مطلب بخوانید:
بخش نخست: از تولد آب گازدار تا ظهور آردیز
تاریخ صنعت نوشابه‌های گازدار معمولاً با برندهای آمریکایی، به‌ویژه کوکاکولا و یا پپسی روایت می‌شود، این نام‌ها در طول بیش از یک قرن به نمادهای جهانی صنعت نوشیدنی تبدیل‌شده و تقریباً در همه جای دنیا شناخته می‌شوند بااین‌حال تاریخ نوشابه‌های گازدار تنها به برندهای آمریکایی محدود نمی‌شوند، روایتی که اگرچه بخش مهمی از تاریخ این صنعت را در بر می‌گیرد، اما تمام آن محسوب نمی‌گردد زیرا پیش از آنکه کوکاکولا در سال ۱۸۸۶ در آتلانتا متولد شود، در شهر پونه هند برندی قدیمی با نام آردیز (Ardy`s) آردشیرز (Ardeshir` s) وجود داشته که داستان آن با مهاجرت، کارآفرینی، نوآوری و پیوند تاریخی ایران و هند گره خورده است.
این مقاله می‌کوشد با اتکا بر منابع تاریخی، اسناد موجود و مطالعات مرتبط با تاریخ نوشابه‌های گازدار و جامعه پارسیان هند، داستان شکل‌گیری این برند را بازسازی نماید، برندی که اگرچه نخستین نوشابه جهان نبوده اما یکی از قدیمی‌ترین تولیدکنندگان نوشابه‌های گازدار در آسیا به شمار رفته و هنوز هم به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
پیشگفتار
دریکی از خیابان‌های قدیمی شهر پونه هند بطری‌های شیشه‌ای سبزرنگی هنوز روی قفسه مغازه‌ها دیده می‌شوند که برچسبی ساده اما آشنا بر خوددارند Ardy`s.
برای بسیاری از مردم این شهر، این تنها یک نوشابه نیست بلکه بخشی از خاطرات کودکی پسین‌های گرم تابستان، کافه‌های ایرانی و میراث خانوادگی است که بیش از یک قرن دوام آورده است.
اما آنچه این نوشابه را از صدها برند دیگر متمایز می‌کند، تنها قدمت آن نیست، بلکه ریشه ایرانی بنیان‌گذار آن است. داستان آردیز از دل یکی از مهم‌ترین مهاجرت‌های تاریخ ایران آغاز می‌شود، مهاجرت زرتشتیانی که در سده‌های گذشته ایران را ترک کرده و در سواحل غربی هند ساکن شدند. آنان نه‌تنها فرهنگ خود را حفظ کردند بلکه در اقتصاد، صنعت، بانکداری، آموزش و حتی تولید نوشیدنی نیز نقش‌آفرین شدند.
در میان این جامعه، مردی به نام اردشیر خداداد ایرانی در سال ۱۸۸۴ تصمیم گرفت نوشابه گازدار تولید کند، تصمیمی که بعدها به یکی از قدیمی‌ترین برندهای نوشیدنی هند انجامید.
فصل اول: پیش از آردیز، جهان چگونه با نوشابه‌های گازدار آشنا شد؟
برای شناخت جایگاه تاریخی آردیز، باید چند دهه به عقب بازگردیدم زمانی که اصلا مفهومی به نام نوشابه وجود نداشت.
تولد آب گازدار
در سال ۱۷۶۷ شیمیدان انگلیسی جوزف پریستلی موفق شد روشی برای حل کردن دی‌اکسید کربن در آب پیدا کند، این کشف نقطه آغازین تاریخ نوشیدنی‌های گازدار بود.{۱} در آن دوران بسیاری تصور می‌کردند آب‌های معدنی طبیعی دارای خواص درمانی هستند، ازاین‌روی دانشمندان تلاش کردند این آب‌ها را به‌صورت مصنوعی تولید کنند و نتیجه این پژوهش‌ها، اختراع آب گازدار بود، پریستلی هرگز تصور نمی‌کرد که آزمایشگاه کوچک او، صنعتی چند صد میلیارد دلاری را پایه‌گذاری خواهد کرد.
شوپه، نخستین صنعتگر نوشابه
چند سال بعد، ساعت‌ساز سویسی یوهان یاکوب شوپه دستگاه تولید آب گازدار را بهبود بخشید و در سال ۱۷۸۳ نخستین کارخانه تجاری تولید آب گازدار را راه‌اندازی کرد.{۲}
شرکت Schweppes که از دل همین فعالیت متولد شد، هنوز نیز یکی از قدیمی‌ترین برندهای نوشیدنی‌های جهانی محسوب می‌شود، بنابراین از دیدگاه تاریخی نمی‌توان آردیز را نخستین نوشابه جهان دانست، زیرا بیش از یک قرن پیش از آن، تولید تجاری آب گازدار در اروپا آغازشده بود.
اما اروپا و آسیا دو مسیر متفاوت را طی کردند، در اروپا، نوشابه محصولی دارویی و سپس تجملی بود اما در هند، داستان شکل دیگری داشت.
فصل دوم: ایران، هند و شکل‌گیری جامعه پارسی
برای فهم داستان آردیز، باید نقش جامعه پارسیان را شناخت.
پس از فتح ایران به دست اعراب، گروهی از زرتشتیان برای حفظ آیین و هویت خود، به سواحل غربی هند مهاجرت کردند{۳}
این مهاجرت که بعدها در روایت مشهور قصه سنجان نیز بازتاب یافت، آغازگر شکل‌گیری یکی از موفق‌ترین جوامع تجاری آسیا بود. پارسیان به‌تدریج در شهرهای مانند بمبئی، سورت و بعدها پونه ساکن شدند، آن‌ها به تجارت، صنعت، کشتی‌سازی، بانکداری و آموزش پرداختند و حتی در قرن نوزدهم، بسیاری از بزرگ‌ترین کارآفرینان هند از میان همین جامعه برخاستند.
خانواده‌های تاتا، گودریج، وادیا و ده‌ها نام شناخته‌شده دیگر، همگی ریشه در همین جامعه داشتند. در چنین فضایی، کارآفرینی تنها یک انتخاب اقتصادی نبوده بلکه بخش از فرهنگ جامعه پارسی محسوب می‌گردید.
فصل سوم: پونه شهری آماده یک تحول
در نیمه دوم قرن نوزدهم، پونه یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی و اداری هند و تحت استعمار بریتانیا بود. وجود پادگان‌های بزرگ نظامی، جمعیت قابل‌توجه افسران انگلیسی و توسعه راه‌های ارتباطی، این شهر را به بازاری مناسب برای کالاهای جدید تبدیل کرده بود، آب آشامیدنی کیفیت مطلوبی نداشت و نوشابه‌های گازدار، علاوه بر جنبه تفریحی، گاهی به‌عنوان جایگزین سالم‌تر برای مصرف آب می‌شدند و از سوی دیگر انتقال نوشابه و آب گازدار از بمبئی هزینه‌بر و زمان‌بر بود.
بازار آماده ورود یک تولیدکننده محلی بود و این همان فرصتی بود که اردشیر خداداد ایرانی آن را دید، فرصتی که دیگران هنوز متوجه اهمیت آن نشده بودند. در سال ۱۸۸۴ او تصمیم گرفت به‌جای واردات نوشابه، آن را در خود شهر پونه تولید کند و همین تصمیم آغاز داستان آردیز بود، برندی که بیش از ۱۴۰ سال بعد هنوز نامش در هند زنده است.
برگرفته از تارنمای برساد
